अहंकाराच्या लढाईत न्याय हरवतो(समाजाने घ्यायचा महत्त्वाचा धडा)

 अहंकाराच्या लढाईत न्याय हरवतो(समाजाने घ्यायचा महत्त्वाचा धडा)

२८ एप्रिल २०२६ रोजी बॉम्बे हायकोर्टाने Suit No. 07 of 2017 मध्ये दिलेल्या आदेशात अत्यंत स्पष्ट शब्दांत निरीक्षण नोंदवले की, पक्षकारांमधील अहंकाराची लढाई न्यायव्यवस्थेचा मौल्यवान वेळ अडवते आणि त्यामुळे खऱ्या अर्थाने प्राधान्याने ऐकली जाणारी प्रकरणे मागे पडतात. न्यायालयाने असेही सूचित केले की काही वाद माफी, संवाद आणि समेटाने सहज मिटू शकतात; पण जेव्हा पक्षकार अहंकारामुळे मागे हटण्यास तयार नसतात, तेव्हा न्यायालयालाही अशा प्रकरणांना प्राधान्य देणे योग्य वाटत नाही. हा संदेश केवळ एका प्रकरणापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण समाजासाठी गंभीर इशारा आहे—न्यायालये वैयक्तिक अहंकाराच्या लढाया लढण्यासाठी नसून खऱ्या अन्यायाविरुद्ध न्याय देण्यासाठी आहेत.

समाजात अनेक वाद असे असतात, जे सुरुवातीला अगदी छोट्या गैरसमजातून सुरू होतात; पण नंतर ते प्रतिष्ठेचा, अहंकाराचा आणि “मीच बरोबर” या हट्टाचा विषय बनतात. अशा वेळी मूळ प्रश्न मागे पडतो आणि व्यक्तींचा अहंकार पुढे येतो. परिणाम असा होतो की वर्षानुवर्षे नाती तुटतात, पैसा खर्च होतो, मानसिक त्रास वाढतो आणि न्यायालयांचा मौल्यवान वेळही अडकून पडतो.

न्यायालय ही समाजातील शेवटची आशा आहे. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीवर खरोखर अन्याय होतो, तेव्हा न्यायालय त्याला संरक्षण देते. पण प्रत्येक वैयक्तिक राग, प्रत्येक अपमानाची भावना, प्रत्येक शब्दाचा वाद आणि प्रत्येक प्रतिष्ठेचा प्रश्न न्यायालयात नेला, तर खऱ्या अर्थाने ज्यांना तातडीच्या न्यायाची गरज आहे, त्यांचा मार्ग अधिक कठीण होतो. देशात लाखो प्रकरणे प्रलंबित आहेत. अशा परिस्थितीत फक्त अहंकारापोटी चालणारे वाद संपूर्ण न्यायव्यवस्थेवर अनावश्यक भार टाकतात.

अनेक वेळा वाद मिटवण्याचा सर्वात सोपा आणि सन्मानजनक मार्ग म्हणजे संवाद, समजूत, माफी आणि मोठेपणा दाखवणे हा असतो. “माफ करा” हे दोन शब्द माणसाला लहान करत नाहीत, उलट मोठे करतात. तसेच “मी तुला माफ केले” हे शब्दही मनाला मोठी शांतता देतात. पण जेव्हा एखादी व्यक्ती माफी स्वीकारायलाही तयार नसते किंवा स्वतःच्या मनातील राग सोडायला तयार नसते, तेव्हा वादाचा शेवट न्यायात होत नाही; तो थकव्यात, पश्चात्तापात आणि आयुष्याच्या वाया गेलेल्या वर्षांत होतो.

वय वाढल्यानंतर माणसाने शांतता, समाधान आणि मानसिक आरोग्य यांना सर्वाधिक महत्त्व द्यायला हवे. आयुष्याच्या उत्तरार्धात कोर्ट-कचेरी, राग, बदला आणि अहंकार यामध्ये वेळ घालवणे म्हणजे स्वतःच्या आयुष्यातील मौल्यवान क्षण गमावणे होय. त्या वेळेत कुटुंब, आरोग्य, आध्यात्मिक शांती, समाजकार्य आणि पुढील पिढीसाठी चांगली शिकवण देणे अधिक महत्त्वाचे असते.

अहंकारामुळे चालणारे वाद फक्त दोन व्यक्तींना त्रास देत नाहीत, तर त्यांच्या कुटुंबालाही मानसिकदृष्ट्या थकवतात. मुलं, नातेवाईक, मित्र आणि समाज या सगळ्यांवर त्याचा परिणाम होतो. एक चुकीचा शब्द, एक अपमानाची भावना किंवा एक गैरसमज वर्षानुवर्षे मनात ठेवून जगणे म्हणजे स्वतःलाच शिक्षा देण्यासारखे आहे.

समाजाला आज अशा प्रबोधनाची गरज आहे की प्रत्येक वाद न्यायालयात नेण्यापूर्वी स्वतःला काही प्रश्न विचारावेत—हा वाद खरंच न्यायासाठी आहे का, की माझ्या अहंकारासाठी आहे? यातून मला शांतता मिळणार आहे का, की आणखी त्रास वाढणार आहे? संवादाने, मध्यस्थीने किंवा माफीने हा प्रश्न सुटू शकतो का? माझ्या या निर्णयामुळे माझे कुटुंब आणि समाज काय शिकणार आहे?

न्याय मिळणे महत्त्वाचे आहे; पण प्रत्येक लढाई लढणे शहाणपणाचे नसते. काही लढाया जिंकूनही माणूस हरतो, कारण त्या लढाईत त्याची शांतता, वेळ, आरोग्य आणि नाती हरवतात. खरा विजय कोर्टातील आदेशात नसतो; खरा विजय मनातील कटुता संपवण्यात असतो.

अहंकार सोडणे म्हणजे पराभव नव्हे. उलट, तो परिपक्वतेचा सर्वात मोठा पुरावा आहे. माफी देणे, माफी मागणे आणि वाद शांततेने मिटवणे ही दुर्बलतेची नव्हे, तर मोठेपणाची निशाणी आहे. ज्याला स्वतःचा अहंकार जिंकता येतो, तोच खऱ्या अर्थाने आयुष्य जिंकतो.

आज समाजाने एक गोष्ट समजून घेतली पाहिजे—न्यायालये अहंकाराच्या लढाया लढण्यासाठी नाहीत, तर खऱ्या अन्यायाविरुद्ध न्याय देण्यासाठी आहेत. म्हणूनच प्रत्येकाने शक्य असेल तेथे संवाद, समेट आणि माणुसकीचा मार्ग स्वीकारला पाहिजे. कारण शेवटी आयुष्य फार मोठे नाही; पण अहंकारामुळे ते अधिक कठीण नक्की होते.

संदेश:

वाद जिंकण्यापेक्षा मन जिंकणे मोठे. कोर्टात जाण्यापूर्वी संवाद करा, समेट करा, माफी द्या आणि माफी मागण्याचे धैर्य ठेवा. कारण अहंकार न्याय देत नाही; तो फक्त आयुष्याची शांतता हिरावून घेतो.

— प्रकाश बाविस्कर, नवी मुंबई*